Λογοτεχνικά σημειώματα -- 1

1/2 -- Σωτήρης Δημητρίου - Θὰ σὲ σκοτώσω

 

Αυτός που είπε νὰ σὲ φυλάει ὁ Θεὸς ἀπ’ τὴν κακιὰ τὴν ὥρα κάτι βαρὺ θὰ ἔπαθε, ὅπως ἔπαθα κι ἐγώ. Τότε δούλευα σ’ ἕνα μαγαζὶ γκαρσόν. Τὴ νύχτα. Τέρμα Ἱπποκράτους ἦταν τὸ μαγαζί. Δὲν εἶχα παράπονο ἀπ’ τὸ ἀφεντικὸ οὔτε κι ἀπὸ τοὺς πελάτες. Ὁ μάγειρας ὅμως ἀπὸ τὴν πρώτη ὥρα δὲν μὲ χώνεψε. Κάνε αὐτό, κάνε τ’ ἄλλο συνεχῶς νὰ μὴν πάρω ἀνάσα οὔτε μιὰ στιγμή. Δὲν μὲ ἔνοιαζε ἡ δουλειά, ἦταν ποὺ εἶχε τὸ μάτι συνεχῶς ἀπάνω μου σὰν κακὸ σκυλί. Μὲ τ’ ὄνομα δὲν μ’ ἔλεγε ποτέ. Ἄντε ρὲ βλάχο καὶ ἄντε ρὲ βλάχο, γαμῶ τὴν Ἀλβανία σας, μοῦ ἔλεγε. Μοῦ ἔγινε ἄγχος. Πήγαινα στὸ σπίτι νὰ κοιμηθῶ καὶ δὲν μοῦ κόλλαγε ὕπνος. Μερικὲς φορὲς πῆγα νὰ τὸν καλμάρω μὲ τὸν τρόπο μου καὶ γέλαγε παράξενα. Τότε ἀρρώστησα μέσα μου. Ἔψαχνα τρόπο νὰ βρῶ νὰ τὸν σκοτώσω. Ἕνα βράδυ μὲ ἔφερε στὸ ἀπροχώρητο. Σκόλασα, ἔφυγα ἀπ’ τὸ μαγαζὶ καὶ εἶδα τὸ μάτι του πάνω μου σὰν νὰ μὴν ὑπῆρχα, σὰν νὰ ἤμουν ἕνα σίχαμα. Τράβηξα γιὰ ἕναν φίλο μου ποὺ ἔμενε στὴν Δάφνη. Ἔβρεχε ἀσταμάτητα. Τέρμα Ἱπποκράτους κατόπιν μέχρι τὸ Σύνταγμα πήγαινα ὅλο στὴ μέση του δρόμου θολός, τρελαμένος. Ὅλο μὲ μούτζωναν οἱ ὁδηγοὶ καὶ μοῦ φώναζαν. Ἔφτασα στὸ Σύνταγμα, περίμενα στὴ στάση. Μετὰ ἀπὸ ὥρα σταματάει ἕνα γιώτα χὶ μπροστά μου, μοῦ κορνάρει, καὶ ὁ ὁδηγὸς ἄνοιξε τὴν πόρτα τοῦ συνοδηγοῦ. Ἔλα, μοῦ λέει, ἔμπα. Ἦταν ὁ μάγειρας. Ἄλλος ἄνθρωπος. Μὲ ρώταγε γιατί εἶσαι μούσκεμα, πῶς διάολο ἔγινες ἔτσι. Ἐγὼ τοῦ ’λεγα νὰ μὴν σὲ βγάλω ἀπ΄τὸν δρόμο. Μὴ σὲ νοιάζει, θὰ σὲ πάω ἐγὼ ὅπου θές, ἔμπα. Ἄλλος ἄνθρωπος, ἀλλὰ ἐμένα τὸ μίσος δὲν μοῦ εἶχε φύγει καθόλου. Ἀρχὲς Βουλιαγμένης πηγαίναμε σὰν τὶς χελῶνες. Σάββατο βράδυ εἶχε φρακάρει ἡ συγκοινωνία. Ἐκεῖ ποὺ ἤμασταν σταματημένοι τί μ΄ έπιασε γυρνάω καὶ τοῦ λέω θέλω νὰ σὲ σκοτώσω. Δὲν μοῦ εἶπε τίποτα, τί καὶ πῶς. Μουγκάθηκε. Μετὰ ἀπὸ καμιὰ πεντακοσαριὰ μέτρα ποὺ πάλι ἤμασταν σταματημένοι ἄνοιξα τὴν πόρτα καὶ ἔφυγα.

2/2 -- Διασκευή: Θα σε σκοτώσω

 

Αυτός που είπε να σε φυλάει ο θεός απ΄ την κακιά την ώρα κάτι βαρύ θα έπαθε, όπως έπαθα κι εγώ. Τότε δούλευα σ΄ ένα μαγαζί μάγερας. Τη νύχτα. Τέρμα Ιπποκράτους ήτανε το μαγαζί. Δεν είχα παράπονο απ΄ το αφεντικό ούτε κι από τους πελάτες. Ένα γκαρσόν όμως από την πρώτη ώρα που πάτησε το πόδι του δε με χώνεψε. Τη μέρα που ΄ρθε να ζητήσει δουλειά τον έπιασε το αυτί μου να παρακαλάει τ΄ αφεντικό να τον πάρει μάγερα, κι όταν το αφεντικό του ΄λεγε έχω μάγερα, αυτός έλεγε έχω μεγάλη ανάγκη για μεροκάματο και θα κάνω ό,τι να ΄ναι. Μας έβλεπε όλους με μάτι αετίσιο σα να θέλει να τα κάνει όλα λες και δούλευε το μαγαζί μονάχος του. Βορειοηπειρώτης ήτανε και μιλούσε με μια περίεργη προφορά, λες και ήτανε στο χωριό του και μιλούσε με τους συχωριανούς, και το αφεντικό του έλεγε όταν παίρνει τις παραγγελιές να είναι σιωπηλός, να αποφεύγει να μιλάει στους πελάτες. Ήταν σβέλτος στη δουλειά. Όταν του ΄λεγα κάνε αυτό κάνε εκείνο δούλευε σα μηχανή, ήταν αητός σε όλα κι όσο περισσότερο τον ζόριζες τόσο καλύτερα γινόταν η δουλειά. Τύπος ήσυχος, δε μίλαγε όταν τον πείραζες, πάνω στη φούρια της δουλειάς έτρωγε όλα τα καλαμπούρια αμάσητα. Ένα βράδυ είχα σκολάσει αργά, έβρεχε ασταμάτητα, τονε βλέπω στη στάση κάτω στο Σύνταγμα. Σταματάω, κορνάρω, ανοίγω την πόρτα, έλα ρε έμπα, του φωνάζω. Γιατί ρε είσαι μούσκεμα, πώς διάολο έγινες έτσι; Εντάξει μωρέ μου έλεγε, μη σε βγάλω απ΄ το δρόμο, δε πειράζει. Μη σε νοιάζει του λέω, θα σε πάω όπου θες απόψε, έμπα ρε μέσα να μη βρέχεσαι. Σαββατόβραδο ήτανε, είχε κίνηση, φτάσαμε αρχή Βουλιαγμένης σαν τις χελώνες. Εκεί που είμαστε φρακαρισμένοι ξαφνικά γυρνάει με κοιτάει με βλέμμα σοβαρό και τι μού λέει ο τύπος; Θέλω να σε σκοτώσω. Πολύ επίσημα το είπε όμως. Πάω να του κάνω πλάκα, αλλά τον κοιτάω καλά καλά και είχε ύφος πολύ σοβαρό. Τον ξανακοιτάω μετά, πάλι σοβαρός ήτανε. Τον ξανακοιτάω μετά, ακόμα σοβαρός ήτανε. Αμάν λέω, την κάτσαμε, ποιος ξέρει τι έπαθε το παιδί, μπορεί να είναι και ψυχάκιας. Δεν έβγαλα κιχ. Μετά από πολλή ώρα, καμιά πεντακοσαριά μέτρα με βήμα σημειωτόν, ακόμα σοβαρό ύφος είχε, ξαφνικά ανοίγει την πόρτα και φεύγει μέσα στη βροχή.

Η υπονόμευση της ανθρώπινης νοημοσύνης

Αν έχεις κι εσύ ακολουθήσει την παραδοσιακή παιδεία στο σχολείο, το πιθανότερο είναι να μην έχεις υποψιαστεί ότι η νοημοσύνη σου είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο από ό,τι σού είπαν πως είναι. Πολλοί άνθρωποι δεν θεωρούν πως είναι έξυπνοι, γιατί ο νους τους δεν δουλεύει όπως τους έμαθαν ότι θα έπρεπε να δουλεύει για να θεωρούνται έξυπνοι. Πρόκειται για μια προκατάληψη που χτίζεται συστηματικά για όλους μας στα πρώτα χρόνια της ζωής μας και οφείλεται στην πρακτική δομή του εκπαιδευτικού συστήματος. Όμως πολύ διαφορετικά ανθρώπινα μυαλά υπάρχουν στον κόσμο που ζούμε, πέρα από το στενό πλαίσιο της παραδοσιακής εκπαίδευσης.

Ο άνθρωπος αρχίζει τη ζωή του μέσα στο πλαίσιο των προσωπικών σχέσεων στα όρια της οικογένειας. Στο επόμενο στάδιο βγαίνει από αυτόν τον προσωπικό κόσμο και εκτίθεται στον κοινό κόσμο, στο περιβάλλον του σχολείου. Το άνοιγμα αυτό συνιστά την πρώτη επαφή με το "εξωτερικό συλλογικό σύστημα". Για λειτουργικούς λόγους, αυτό έχει προαποφασισμένες και προκαθορισμένες ιδέες που προσπαθεί να χώσει στο κεφάλι του κάθε νέου ανθρώπου, για το πώς αυτός κρίνει τον εαυτό του και τους άλλους. Αυτή η σύγκρουση δημιουργεί την πρώτη εσωτερική αντίφαση στο νέο άτομο, την πρώτη σύγκρουση με τον εαυτό του. Πρόκειται για ένα "συλλογικό σφάλμα", για το οποίο ευθύνεται η κοινωνία ολόκληρη, και τυπικά αποτελεί το πρώτο παιδαγωγικό πρόβλημα όσων εμπλέκονται στην εκπαιδευτική διαδικασία. Το "σύστημα" ουσιαστικά θέλει -γιατί αυτό είναι που μπορεί- να κατευθύνει το μυαλό του (νέου) ανθρώπου σε ένα συγκεκριμένο τύπο νοημοσύνης. Στις εξετάσεις, είτε θα περάσεις είτε θα κοπείς με συγκεκριμένα στενά κριτήρια. Τα οποία είναι εκπληκτικά στενά αν τα δει κανείς μέσα στο πλαίσιο της γενικότερης εικόνας της ανθρώπινης προσωπικότητας, όμως αυτό μπορεί να κάνει η εκπαίδευση και σε αυτό μένει. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ασχοληθεί ο κάθε διδάσκων συστηματικά με τις ιδιαίτερες ικανότητες του κάθε μαθητή. Όσοι μαθητές συμβεί να έχουν το είδος εκείνης της νοημοσύνης που το σχολείο θέλει, αυτοί θα είναι οι τυχεροί. Γραμμική σκέψη, αναλυτική προσέγγιση, υπερλεξία - αυτοί οι τρεις άξονες ακολουθούνται και τίποτα περισσότερο. Μεγαλώνοντας αυτά τα παιδιά, θα έρθουν οι οδυνηρές στιγμές που θα αρχίσουν να θεωρούν τον εαυτό τους βλάκα, γιατί δεν θα μπορούν να ανταποκριθούν σε βασικές δεξιότητες καθημερινής επιβίωσης και όχι μόνο. Γύρω μας υπάρχουν άνθρωποι που, μπορεί να θεωρούνται αυθεντίες σε συγκεκριμένες δουλειές και καθήκοντα, αλλά δεν μπορούν να καρφώσουν ένα καρφί σε ένα ξύλο χωρίς να χτυπήσουν το δάχτυλο, δεν μπορούν να διαβάσουν έναν απλό χάρτη, να βιδώσουν μία βίδα, να αντικαταστήσουν μια λάμπα, να εκτελέσουν στοιχειώδη γνωστικά καθήκοντα που κάποιοι άλλοι απλά τα καταφέρνουν στον ύπνο τους.

Υπάρχουν άνθρωποι που απλά ακούγοντας μια μηχανή να δουλεύει από το τηλέφωνο σού λένε ποιο ρουλεμάν πρέπει να αλλάξεις. Υπάρχουν άνθρωποι χωρίς σπουδές στις μηχανές που σε ένα λεπτό της ώρας θα διορθώσουν ένα εργαλείο που ένας μηχανικός θα μπορούσε να φάει ώρες για να το φτιάξει. Υπάρχουν άνθρωποι που με μια ματιά σε ένα χάρτη μπορούν να πλοηγηθούν σε μια ολόκληρη διαδρομή ωρών χωρίς πυξίδα. Υπάρχουν άνθρωποι με χωρική αντίληψη που μπορούν να πετούν ένα αεροπλάνο εκτελώντας απίστευτα ακροβατικά που εσύ που τα βλέπεις δεν μπορείς να τα καταλάβεις. Υπάρχουν καλλιτέχνες που με απλά μολύβια κάνουν σε χρόνο μηδέν εκπληκτικά έργα τέχνης, που τους βλέπεις και απορείς πώς αυτοί οι άνθρωποι σκέφτονται. Υπάρχουν άνθρωποι που επικοινωνούν με τα ζώα με τρόπο που σε κάνει να απορήσεις ποιος είναι ο άνθρωπος και ποιο το ζώο. Υπάρχουν άνθρωποι με εκπληκτικές θεραπευτικές ικανότητες, με ένα άγγιγμα του χεριού ή μια κίνηση μπορούν να απαλλάξουν ασθενείς από σοβαρά προβλήματα. Υπάρχουν άνθρωποι με απίστευτη ενστικτώδη συναισθηματική νοημοσύνη που είναι άριστοι ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές, που βοηθούν ανθρώπους να ξεδιαλύνουν και να ξεπεράσουν απίστευτα προβλήματα. Υπάρχει ασύλληπτη ποικιλομορφία ικανοτήτων στους ανθρώπους, που εκφράζονται ως διαφορετικές μορφές νοημοσύνης, δύσκολα κατανοητές από εκείνους που δεν τις έχουν. Εκείνοι που έχουν μια ασυνήθιστη μορφή νοημοσύνης γενικά γίνονται κατανοητοί μόνο από εκείνους που έχουν ανάλογη ικανότητα. Κλασικό παράδειγμα η τέχνη. Στην ιστορία της τέχνης υπάρχουν πολλές περιπτώσεις μεγάλων καλλιτεχνών που στο σχολείο ήταν οι παραπεταμένοι "κακοί μαθητές" και οι εφιάλτες των δασκάλων. Ακόμα και στην επιστήμη, υπήρξαν μεγάλοι επιστήμονες που στο σχολείο ήταν οι χειρότεροι μαθητές.

Όλοι οι άνθρωποι έχουν την ίδια μορφή, με έναν κορμό συν ένα κεφάλι συν δυο χέρια συν δυο πόδια, αλλά δεν έχουν τις ίδιες ικανότητες. Αν δούμε τη γκάμα των δεξιοτήτων του ανθρώπινου πλάσματος, υπάρχουν τόσοι πολλοί τύποι νοημοσύνης που μπορούμε να πούμε ότι δεν έχουν καν καταγραφεί. Κατά την εξελικτική φάση του ανθρώπινου είδους, μια ανθρώπινη ομάδα είχε καλύτερες προϋποθέσεις και πιθανότητες επιβίωσης, εάν τα διαφορετικά μέλη της ομάδας έβλεπαν τον κόσμο γύρω τους με διαφορετικούς τρόπους. Άλλοι έφτιαχναν τα εργαλεία, άλλοι κυνηγούσαν καλά, άλλοι είχαν παρατηρητικότητα για να βλέπουν τον εχθρό, άλλοι είχαν σωματική ρώμη για άμυνα, άλλοι για παρασκευή της τροφής, άλλοι για ετοιμασία καταφυγίου, άλλοι για καλλιέργεια, άλλοι για την επιβίωση στις δύσκολες κλιματικές συνθήκες, άλλοι έλεγαν τις ιστορίες που θα διαιωνίζονταν ως ο μύθος για τις επόμενες γενιές. Μια ομάδα χρειάζεται πολλές μορφές ικανοτήτων και νοημοσύνης για να επιβιώσει. Και όμως σήμερα η εκπαίδευση ακολουθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο για τη διαμόρφωση του μελλοντικού ανθρώπου. Δεν ενδιαφέρεται να δημιουργήσει ελεύθερα μυαλά. Μέσα στο κοινωνικό πρότυπο που έχει επικρατήσει παντού πλέον σε όλες τις χώρες του σημερινού κόσμου, ενδιαφέρεται μόνο να βγάλει εργάτες και υπαλλήλους που θα βγάζουν τις δουλειές. Από τους διευθυντές μέχρι τους απλούς εργάτες, όλοι πρέπει να ξέρουν να εκτελούν μόνο αυτό το οποίο τους ανατίθεται, και να δίνουν όλη τους την ενέργεια αποκλειστικά σε αυτό, σαν χωριστά γρανάζια της κοινωνικής μηχανής.

Όποιος σκέφτεται διαφορετικά, όποιος διαταράσσει την συμβατική τυπική νοημοσύνη, όποιος δεν υποταχθεί στους προκαθορισμένους κοινωνικούς αυτοματισμούς, το σύγχρονο κοινωνικό σύστημα θα τον χαρακτηρίσει ως ανόητο και ανεπιθύμητο. Ο τρόπος χειρισμού των μαθητών στο σχολείο συνιστά μια επιτομή του τρόπου με τον οποίο η ίδια η κοινωνία προετοιμάζει την κοινωνική αποξένωση του ανθρώπου. Η κοινωνία μαντρώνει τα παιδιά σε τέσσερις τοίχους και απαιτεί να παρακολουθούν σιωπηλά και παθητικά. Ποια; Τα παιδιά, που αυτό που έχουν μέσα τους είναι μια τεράστια δύναμη για κίνηση, μια ατιθάσευτη ορμή για τη ζωή. Και τα παιδιά που υποφέρουν περισσότερο είναι ακριβώς εκείνα που έχουν την ισχυρότερη ορμή της ζωής. Ορμή για παιχνίδι, ορμή για πειραματισμό, ορμή για ταξίδι, ορμή για εμπειρίες, ορμή για όνειρα, ορμή να γνωρίσουν τον κόσμο. Ορμή να μαθητεύσουν στο σχολείο της ζωής. Ορμή να βρίσκουν ανθρώπους για να κάνουν συνέχεια ερωτήσεις. Τα παιδιά, που έχουν μέσα τους όλη τη δύναμη και τη σοφία της ζωής, εμείς τα μαντρώνουμε στους τέσσερις τοίχους. Αυτά τα παιδιά που θα έπρεπε στο σχολείο της ζωής να παίρνουν παντού άριστα, αυτά είναι τα παιδιά που έχουν στο σχολείο τους χειρότερους βαθμούς.

Δεν ευθύνονται τα παιδιά μας για τους κακούς βαθμούς τους. Τους βαθμούς αυτούς τούς δίνει το σύστημα. Αυτό το σύστημα που εμείς οι μεγάλοι έχουμε φτιάξει. Οι δάσκαλοι, κάνοντας τη δουλειά τους, είναι υποχρεωμένοι να μάθουν στα παιδιά αυτά που πρέπει να τους μάθουν. Κάποιοι δάσκαλοι, σκεφτόμενοι πιο ανοιχτά, προσπαθούν να μάθουν στα παιδιά πράγματα και θαύματα του κόσμου εκτός της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όμως είτε τους απαγορεύεται είτε μπαίνουν σε ένα δρόμο με άπειρα εμπόδια. Οι επιπτώσεις στο νέο άνθρωπο, και στον έφηβο στη συνέχεια, μπορεί να είναι ολέθριες. Το παιδί που θα αποτύχει επανειλημμένα στα τεστ και εξετάσεις που υπακούν στην ίδια λογική, αρχίζει να αποξενώνεται. Αρνούμενο το συλλογικό πλαίσιο, αποτραβιέται στον εαυτό του. Αποξενώνεται όχι μόνο από το σχολείο, αλλά στη συνέχεια κάνοντας τις αναγωγές του αποξενώνεται και από το σύστημα ολόκληρο, γιατί αρχίζει να το βλέπει ως εχθρό. Κι εκεί αρχίζει η επικίνδυνη αντικοινωνική κατηφόρα για έναν έφηβο, που μπορεί να τον συνοδεύσει σε όλη του τη ζωή. Έξω από την πόρτα του σχολείου περιμένουν στη γωνία, οι αλητοπαρέες, τα τσιγάρα, το αλκοόλ, οι ουσίες, οι συμμορίες κλπ. κλπ. και όλες οι φθοροποιές παθολογίες της σύγχρονης αστικής κοινωνίας. Το άτομο που αποτραβιέται στον εαυτό του σε νεαρή ηλικία θα έχει πάντα μέσα του την αδιαφορία για τους άλλους. Κι εκεί αρχίζει η χειρότερη μορφή της εσωστρέφειας, το σαράκι του ατομισμού που τρώει τα σπλάχνα της κοινωνίας. Η κοινωνική αποξένωση. Η οποία πάντα εξ ορισμού συνδέεται με την αποξένωση από τον εαυτό. Αυτά τα δυο πάνε αντάμα.

Μια "σωστή" κοινωνία θα ήταν μια κοινωνία που ενισχύει την προσωπική αξία και τη δημιουργική διαφορετικότητα. Η σημερινή κοινωνία είναι τέτοια; Κάθε άλλο. Όλα τα δεδομένα δείχνουν το ακριβώς ανάποδο. Όταν η κοινωνία ελέγχεται και χειραγωγείται, δεν δίνει περιθώρια στην ατομική έκφραση και στην διαφορετικότητα της νοημοσύνης. Οι χειραγωγοί δεν επιθυμούν την εμφάνιση νέων ανταγωνιστών, παρά μόνο την παραγωγή εργατών και υπαλλήλων, που το μόνο που θα ξέρουν είναι να κάνουν τη δουλειά τους. Οι σύγχρονες εξουσιαστικές κοινωνίες καταπιέζουν κάθε δημιουργική προσπάθεια που θα μπορούσε να απειλήσει την υπάρχουσα κοινωνική δομή που τους εξυπηρετεί. Πρόκειται για ένα κοινωνικό πρόβλημα, που πρέπει να αναλυθεί και να ανασυντεθεί με κοινωνικούς όρους, για να αντιμετωπίσουμε τις σύγχρονες προκλήσεις που υπονομεύουν τις συλλογικές κατακτήσεις εκ των έσω και μάς φέρνουν σε μια όλο και χειρότερη κατάσταση κοινωνικής αναρχίας. Αυτά βεβαίως για όσους δεν επαναπαύονται και δεν υποκύπτουν στο καθιερωμένο αφήγημα αλλά θέλουν να βλέπουν την πραγματικότητα.

 

Ο Αστικός Κήπος

Τι είναι

Ο αστικός κήπος είναι μια διαδικασία παραγωγής τροφής σε αστικό/περιαστικό (και όχι μόνο) περιβάλλον, που γίνεται συλλογικά από ομάδα ατόμων/οικογενειών που συνεργάζονται στην καλλιέργεια λαχανικών/φρούτων. Στο σύντομο αυτό σημείωμα εξετάζονται οι βασικές αρχές και δυνατότητες του αστικού κήπου.

Ένας κήπος μπορεί να γίνει σε οποιοδήποτε μέρος, ακόμα και μέσα σε πόλη, από τη στιγμή που θα εξασφαλίσουμε τις προϋποθέσεις για να έχουμε υγιή φυτά. Γενικά οι συνθήκες που χρειάζεται ένα φυτό είναι τέσσερις συγκεκριμένοι παράγοντες που καθορίζουν την ανάπτυξη και παραγωγικότητά του:

1. σπόρος,
2. έδαφος,
3. νερό,
4. ήλιος.

Για έναν πετυχημένο λαχανόκηπο, πρέπει να εξασφαλιστούν αυτές τις τέσσερις συνθήκες.

• Αρχίζουμε από τον σπόρο, το βασικό γενετικό υλικό. Το πρώτο και σημαντικό. Τα φυτά είναι προϊόντα φυσικής εξέλιξης και επιλογής, σε συνδυασμό με την τεχνητή επιλογή που έχει κάνει ιστορικά ο άνθρωπος ώστε να διαλέγει τα καλύτερα άτομα του είδους για να κρατά σπόρο από τη μια χρονιά στην επόμενη. Βρίσκουμε παραδοσιακούς σπόρους/ποικιλίες, κατάλληλες για περιβαλλοντικές συνθήκες (κλίμα) παρόμοιες με αυτές στο δικό μας τόπο. Γενικά οι ποικιλίες αυτές, μέσα από τη διαχρονική αυστηρή επιλογή, έχουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις ασθένειες και άλλους στρεσογόνους για τα φυτά παράγοντες, σε σύγκριση με αυτές των υβριδίων του εμπορίου που προσανατολίζονται προς την άμεση παραγωγικότητα, δηλ. την εμφάνιση, το μέγεθος και τον όγκο παραγωγής και είναι ευαίσθητες και απαιτούν υποστήριξη σε ειδικό έδαφος και χημεία. Επίσης στις παραδοσιακές ποικιλίες διατηρείται στο ακέραιο η γονιμότητα του σπόρου, ενώ στα λεγόμενα “υβρίδια” η γονιμότητα της επόμενης γενιάς υποβαθμίζεται, με αποτέλεσμα να είναι επισφαλές να κρατήσουμε σπόρο. Δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να βρούμε τέτοιους σπόρους σήμερα, καθώς υπάρχουν και άτομα και συλλογικές προσπάθειες, και γίνονται και ετήσιες γιορτές ανταλλαγής σπόρων στην Ελλάδα όπου βρίσκουμε παραδοσιακές ποικιλίες σε όλα τα είδη φυτών.

• Το έδαφος είναι το υπόστρωμα της καλλιέργειας πάνω στο οποίο αναπτύσσονται τα φυτά. Επειδή σε μία πόλη προφανώς δεν είναι εύκολο να βρούμε καλό έδαφος -ή αν το βρούμε έτοιμο θα το πληρώσουμε και ίσως η διαδικασία παύει να είναι οικονομικά συμφέρουσα-, το φτιάχνουμε εμείς. Η διαδικασία είναι συγκεκριμένη και ονομάζεται κομποστοποίηση. Είναι ο ελεγχόμενος τρόπος παραγωγής του υποστρώματος καλλιέργειας, που μάς δίνει το "κομπόστ", το τελικό προϊόν πάνω στο οποίο θα φυτέψουμε για να αναπτύξουμε υγιή και παραγωγικά φυτά. Οι πρώτες ύλες που χρειαζόμαστε για να κάνουμε κομπόστ είναι σχετικά εύκολο να βρεθούν ακόμα και στο αστικό περιβάλλον, και η παραγωγή του μπορεί να γίνει σε σχετικά μικρούς εξωτερικούς χώρους.

• Το νερό σε όλες τις αστικές περιοχές χλωριώνεται υποχρεωτικά από τη νομοθεσία, όμως και αυτό αντιμετωπίζεται. Το χλώριο σκοτώνει τα μικρόβια, πράγμα που κάνει ζημιά στο έδαφος, γιατί αυτό σιγά-σιγά υποβαθμίζει τη γονιμότητά του. Το έδαφος δεν είναι ουδέτερο μηχανικό υπόστρωμα, είναι ένα βιολογικό σύστημα που περιέχει ασύλληπτους αριθμούς μικροβίων που επιτελούν πολλές βιολογικές λειτουργίες. Το πρόβλημα αντιμετωπίζεται εύκολα, αφήνοντας το νερό για 2 ημέρες σε ανοικτή δεξαμενή οπότε το χλώριο εξατμίζεται. Το άλλο θέμα που λαμβάνουμε υπόψη με το νερό είναι η σκληρότητα, αλλά αυτό σπανίως αποτελεί πρόβλημα για την άρδευση φυτών -μόνο για την ανθρώπινη κατανάλωση- καθώς τα όρια για καλλιέργεια είναι πολύ μεγαλύτερα.

• Ο ήλιος δίνει την ενέργεια ώστε ένα φυτό να αναπτυχθεί. Οι ανάγκες κάθε φυτού είναι διαφορετικές, και έχει σημασία η θέση των φυτών στην οργάνωση του κήπου. Κάποια φυτά μπορούν να αναπτυχθούν και σε σχετική σκιά ανάμεσα σε κτίρια, όμως κάποια άλλα θέλουν ανοιχτό χώρο για έκθεση στον ήλιο πολλές ώρες την ημέρα, ή κάποια άλλα θέλουν σκίαση στους έντονους καλοκαιρινούς καύσωνες. Το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίζεται με δύο τρόπους: α) με κινητά φυτά, δηλαδή σε δοχεία που μπορούν να μετακινούνται, και β) με την αρχή της συλλογικότητας στην οργάνωση του χώρου, όπως εξηγείται παρακάτω.

Η κομποστοποίηση

Πρόκειται για το πιο “δυνατό χαρτί” στα χέρια του καλλιεργητή. Η παραγωγή υγιούς εδάφους είναι το σημαντικότερο για να πάρουμε νόστιμα και θρεπτικά λαχανικά. Χρειάζεται κατάλληλος εξωτερικός χώρος όπου θα γίνεται το χώνεμα των υλικών, και στη συνέχεια η εξεύρεση και επεξεργασία των υλικών. Συνήθη οργανικά υλικά που μπορούν να βρεθούν σε ένα αστικό ή περιαστικό περιβάλλον για την παραγωγή κομπόστ είναι:

• Φυτική θρυμματισμένη ύλη. Συνήθως μπορεί να βρεθεί σε μεγάλες ποσότητες από κλαδέματα σε κτήματα, κήπους, αστικό πράσινο. Κάθε οργανική φυτική ύλη σχεδόν είναι κατάλληλη, μετά από θρυμματισμό με ειδικά μηχανήματα που ονομάζονται θρυμματιστές" ή "κλαδοτεμαχιστές".
• Καθημερινά οργανικά απορρίμματα κουζίνας. Φυτικές ύλες, κατακάθια καφέ τσαγιού, τσόφλια αβγών, κλπ.. Αποφεύγουμε ζωϊκά υλικά, ψωμιά κλπ. επειδή δεν θέλουμε το κομπόστ να προσελκύει τρωκτικά και άλλα ζώα. Η ανάμειξη αυτών των υλικών με τη θρυμματισμένη φυτική ύλη εξαφανίζει τις δυσάρεστες μυρωδιές, πράγμα που έχει σημασία για το αστικό περιβάλλον όπου τα οργανικά υλικά βρωμίζουν μέσα στους κάδους. Η ανάμειξη αποτρέπει τις σηπτικές συνθήκες και τους αναερόβιους μικροοργανισμούς, ενώ μετατρέπει την ενεργή οργανική ουσία και τη δεσμεύει μέσα στο υλικό ως θρεπτική αξία για τα φυτά.
• Πριονίδι/ροκανίδι από ξύλο.
• Στάχτη από ξύλα.
• Κοπριά/κουτσουλιά από εκτρεφόμενα ζώα ή πουλερικά, είναι σημαντική αν μπορεί να βρεθεί, δίνει "δύναμη" και θρεπτικότητα στο κομπόστ.

Αυτά είναι πέντε συνήθη υλικά, που ανακατεύονται και αφήνονται να "χωνέψουν" μαζί. Πρέπει ο χώρος αυτής της εργασίας να είναι σε μέρος μακριά από δρόμους μεγάλης κυκλοφορίας ή άλλους χώρους ρύπανσης, και να προστατεύεται από εισβολείς τετράποδους και δίποδους. Ταυτόχρονα έχουμε "με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια", γλιτώνουμε από απορρίμματα εξουδετερώνοντας οσμές και βρωμιές αλλά και παίρνουμε υγιές γόνιμο έδαφος για να παράγουμε πρώτης ποιότητας τρόφιμα. Το παραγόμενο κομπόστ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάθε είδους φυτά, λαχανικά, βότανα, λουλούδια.

Η αρχή της συλλογικότητας

Κυριολεκτώντας, ένας κήπος δεν είναι εύκολη υπόθεση που γίνεται σε σύντομο χρόνο. Θέλει αρκετή δουλειά σε καθημερινή βάση. Βεβαίως πρόκειται για μια εξαιρετικά υγιεινή και θεραπευτική φυσική δραστηριότητα, κυρίως για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Πρέπει να είσαι παρών και να φροντίζεις πολλά. Να βρεις σπόρους, να κάνεις φυτώρια, να τα ποτίζεις να μη ξεραθούν, να ετοιμάζεις το έδαφος, να φυτεύεις, να σκαλίζεις, να ποτίζεις, να κουβαλάς, να... να... να..., μια ατέρμονη ενασχόληση για χίλιαδυο πράγματα κάθε μέρα. Φυσικά πρόκειται για άκρως δημιουργική ενασχόληση, απόλυτα ικανοποιητική και ευχάριστη, ιδιαίτερα ωφέλιμη για την υγεία και για την καθημερινή άσκηση και για τα εξαιρετικά προϊόντα που παράγει. Όμως αντικειμενικά οι απαιτήσεις είναι πολλές και πρέπει να είσαι καλός σε όλες, αν έστω σε μία από αυτές αποτύχεις όλη η δουλειά σου θα πάει στράφι. Αυτός είναι ο πραγματικός λόγος που στην πράξη λίγοι άνθρωποι έχουν ένα πετυχημένο κήπο, καθώς οι περισσότεροι αρχίζουν με όρεξη αλλά στην πορεία απογοητεύονται από τις περιστασιακές αποτυχίες. Οι οποίες αποτυχίες θα είναι αναπόφευκτες, καθώς οι λόγοι για τους οποίους ένα φυτό δεν θα πάει καλά μπορούν να είναι πολλοί. Εδώ λοιπόν τώρα μπαίνει στην εξίσωση η συλλογικότητα. Το έχει αποδείξει και η επιστήμη, ότι σε σύνθετα καθήκοντα ο άνθρωπος πετυχαίνει καλύτερα όταν δεν τα αναλαμβάνει μόνος αλλά συνεργάζεται με άλλους. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές ικανότητες και η αδυναμία του ενός συμπληρώνεται με την δύναμη του άλλου. Μερικά παραδείγματα:

-Σημαντικό θέμα στον κήπο είναι η ανάγκη καθημερινής παρουσίας (πότισμα κλπ.), οπότε για αυτούς που συχνά ταξιδεύουν κάποιοι άλλοι μπορούν να πηγαίνουν στον κήπο όταν λείπουν.

-Αυτοί που δεν έχουν ανοιχτούς χώρους για την καλλιέργεια μπορούν να συνεισφέρουν με άλλους τρόπους, π.χ. ετοιμάζοντας τα φυτώρια.

-Τα οργανικά υπολείμματα κουζίνας αντί να καταλήγουν στους κάδους σκουπιδιών και να βρωμίζουν τη γειτονιά, πηγαίνουν σε κάδους προετοιμασίας υλικού που θα μπει στο κομπόστ. Με ανάμειξη με χώμα (στρώσεις) εξαφανίζονται οι μυρωδιές, και όλη η γειτονιά συνεισφέρει στην παραγωγή χρήσιμου κομπόστ.

-Κάποιοι που έχουν τεχνική ικανότητα χειρίζονται θρυμματιστές, άλλοι κάνουν την κομποστοποίηση, σε άλλους αρέσει η περιποίηση των φυτών, άλλοι που έχουν μεταφορικό μέσο μεταφέρουν υλικά, άλλοι για την σποροπαραγωγή αποξηραίνουν και ετοιμάζουν σπόρους, ο καθένας με την ευχαρίστησή του και τη δυνατότητά του.

-Ανοίγει η χωρική οργάνωση και συμμετέχουν και αυτοί που δεν έχουν χώρο, δεν χρειάζεται ο κήπος να είναι σε μεγάλο ενιαίο χώρο αλλά διαφορετικοί μικροί ελεύθεροι χώροι μπορούν να αξιοποιηθούν, το κάθε μέρος με τα δικά του χαρακτηριστικά (βλάστηση, σκίαση, νερό, κλπ.). Επίσης κάποια φυτά δεν χρειάζονται γη, μπορούν να γίνουν σε δοχεία σε μπαλκόνια και ταράτσες κτιρίων.

Με τη συνεισφορά της γειτονιάς, πέρα από τα εξαιρετικής ποιότητας λαχανικά που παράγουμε, προάγεται η συνεργασία, η συλλογικότητα, η κοινωνικότητα, η αλληλεγγύη, και βελτιώνεται η γειτονιά και η πόλη μας.