Αν έχεις κι εσύ ακολουθήσει την παραδοσιακή παιδεία στο σχολείο, το πιθανότερο είναι να μην έχεις υποψιαστεί ότι η νοημοσύνη σου είναι κάτι πολύ πιο περίπλοκο από ό,τι σού είπαν πως είναι. Πολλοί άνθρωποι δεν θεωρούν πως είναι έξυπνοι, γιατί ο νους τους δεν δουλεύει όπως τους έμαθαν ότι θα έπρεπε να δουλεύει για να θεωρούνται έξυπνοι. Πρόκειται για μια προκατάληψη που χτίζεται συστηματικά για όλους μας στα πρώτα χρόνια της ζωής μας και οφείλεται στην πρακτική δομή του εκπαιδευτικού συστήματος. Όμως πολύ διαφορετικά ανθρώπινα μυαλά υπάρχουν στον κόσμο που ζούμε, πέρα από το στενό πλαίσιο της παραδοσιακής εκπαίδευσης.
Ο άνθρωπος αρχίζει τη ζωή του μέσα στο πλαίσιο των προσωπικών σχέσεων στα όρια της οικογένειας. Στο επόμενο στάδιο βγαίνει από αυτόν τον προσωπικό κόσμο και εκτίθεται στον κοινό κόσμο, στο περιβάλλον του σχολείου. Το άνοιγμα αυτό συνιστά την πρώτη επαφή με το "εξωτερικό συλλογικό σύστημα". Για λειτουργικούς λόγους, αυτό έχει προαποφασισμένες και προκαθορισμένες ιδέες που προσπαθεί να χώσει στο κεφάλι του κάθε νέου ανθρώπου, για το πώς αυτός κρίνει τον εαυτό του και τους άλλους. Αυτή η σύγκρουση δημιουργεί την πρώτη εσωτερική αντίφαση στο νέο άτομο, την πρώτη σύγκρουση με τον εαυτό του. Πρόκειται για ένα "συλλογικό σφάλμα", για το οποίο ευθύνεται η κοινωνία ολόκληρη, και τυπικά αποτελεί το πρώτο παιδαγωγικό πρόβλημα όσων εμπλέκονται στην εκπαιδευτική διαδικασία. Το "σύστημα" ουσιαστικά θέλει -γιατί αυτό είναι που μπορεί- να κατευθύνει το μυαλό του (νέου) ανθρώπου σε ένα συγκεκριμένο τύπο νοημοσύνης. Στις εξετάσεις, είτε θα περάσεις είτε θα κοπείς με συγκεκριμένα στενά κριτήρια. Τα οποία είναι εκπληκτικά στενά αν τα δει κανείς μέσα στο πλαίσιο της γενικότερης εικόνας της ανθρώπινης προσωπικότητας, όμως αυτό μπορεί να κάνει η εκπαίδευση και σε αυτό μένει. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ασχοληθεί ο κάθε διδάσκων συστηματικά με τις ιδιαίτερες ικανότητες του κάθε μαθητή. Όσοι μαθητές συμβεί να έχουν το είδος εκείνης της νοημοσύνης που το σχολείο θέλει, αυτοί θα είναι οι τυχεροί. Γραμμική σκέψη, αναλυτική προσέγγιση, υπερλεξία - αυτοί οι τρεις άξονες ακολουθούνται και τίποτα περισσότερο. Μεγαλώνοντας αυτά τα παιδιά, θα έρθουν οι οδυνηρές στιγμές που θα αρχίσουν να θεωρούν τον εαυτό τους βλάκα, γιατί δεν θα μπορούν να ανταποκριθούν σε βασικές δεξιότητες καθημερινής επιβίωσης και όχι μόνο. Γύρω μας υπάρχουν άνθρωποι που, μπορεί να θεωρούνται αυθεντίες σε συγκεκριμένες δουλειές και καθήκοντα, αλλά δεν μπορούν να καρφώσουν ένα καρφί σε ένα ξύλο χωρίς να χτυπήσουν το δάχτυλο, δεν μπορούν να διαβάσουν έναν απλό χάρτη, να βιδώσουν μία βίδα, να αντικαταστήσουν μια λάμπα, να εκτελέσουν στοιχειώδη γνωστικά καθήκοντα που κάποιοι άλλοι απλά τα καταφέρνουν στον ύπνο τους.
Υπάρχουν άνθρωποι που απλά ακούγοντας μια μηχανή να δουλεύει από το τηλέφωνο σού λένε ποιο ρουλεμάν πρέπει να αλλάξεις. Υπάρχουν άνθρωποι χωρίς σπουδές στις μηχανές που σε ένα λεπτό της ώρας θα διορθώσουν ένα εργαλείο που ένας μηχανικός θα μπορούσε να φάει ώρες για να το φτιάξει. Υπάρχουν άνθρωποι που με μια ματιά σε ένα χάρτη μπορούν να πλοηγηθούν σε μια ολόκληρη διαδρομή ωρών χωρίς πυξίδα. Υπάρχουν άνθρωποι με χωρική αντίληψη που μπορούν να πετούν ένα αεροπλάνο εκτελώντας απίστευτα ακροβατικά που εσύ που τα βλέπεις δεν μπορείς να τα καταλάβεις. Υπάρχουν καλλιτέχνες που με απλά μολύβια κάνουν σε χρόνο μηδέν εκπληκτικά έργα τέχνης, που τους βλέπεις και απορείς πώς αυτοί οι άνθρωποι σκέφτονται. Υπάρχουν άνθρωποι που επικοινωνούν με τα ζώα με τρόπο που σε κάνει να απορήσεις ποιος είναι ο άνθρωπος και ποιο το ζώο. Υπάρχουν άνθρωποι με εκπληκτικές θεραπευτικές ικανότητες, με ένα άγγιγμα του χεριού ή μια κίνηση μπορούν να απαλλάξουν ασθενείς από σοβαρά προβλήματα. Υπάρχουν άνθρωποι με απίστευτη ενστικτώδη συναισθηματική νοημοσύνη που είναι άριστοι ψυχολόγοι και ψυχοθεραπευτές, που βοηθούν ανθρώπους να ξεδιαλύνουν και να ξεπεράσουν απίστευτα προβλήματα. Υπάρχει ασύλληπτη ποικιλομορφία ικανοτήτων στους ανθρώπους, που εκφράζονται ως διαφορετικές μορφές νοημοσύνης, δύσκολα κατανοητές από εκείνους που δεν τις έχουν. Εκείνοι που έχουν μια ασυνήθιστη μορφή νοημοσύνης γενικά γίνονται κατανοητοί μόνο από εκείνους που έχουν ανάλογη ικανότητα. Κλασικό παράδειγμα η τέχνη. Στην ιστορία της τέχνης υπάρχουν πολλές περιπτώσεις μεγάλων καλλιτεχνών που στο σχολείο ήταν οι παραπεταμένοι "κακοί μαθητές" και οι εφιάλτες των δασκάλων. Ακόμα και στην επιστήμη, υπήρξαν μεγάλοι επιστήμονες που στο σχολείο ήταν οι χειρότεροι μαθητές.
Όλοι οι άνθρωποι έχουν την ίδια μορφή, με έναν κορμό συν ένα κεφάλι συν δυο χέρια συν δυο πόδια, αλλά δεν έχουν τις ίδιες ικανότητες. Αν δούμε τη γκάμα των δεξιοτήτων του ανθρώπινου πλάσματος, υπάρχουν τόσοι πολλοί τύποι νοημοσύνης που μπορούμε να πούμε ότι δεν έχουν καν καταγραφεί. Κατά την εξελικτική φάση του ανθρώπινου είδους, μια ανθρώπινη ομάδα είχε καλύτερες προϋποθέσεις και πιθανότητες επιβίωσης, εάν τα διαφορετικά μέλη της ομάδας έβλεπαν τον κόσμο γύρω τους με διαφορετικούς τρόπους. Άλλοι έφτιαχναν τα εργαλεία, άλλοι κυνηγούσαν καλά, άλλοι είχαν παρατηρητικότητα για να βλέπουν τον εχθρό, άλλοι είχαν σωματική ρώμη για άμυνα, άλλοι για παρασκευή της τροφής, άλλοι για ετοιμασία καταφυγίου, άλλοι για καλλιέργεια, άλλοι για την επιβίωση στις δύσκολες κλιματικές συνθήκες, άλλοι έλεγαν τις ιστορίες που θα διαιωνίζονταν ως ο μύθος για τις επόμενες γενιές. Μια ομάδα χρειάζεται πολλές μορφές ικανοτήτων και νοημοσύνης για να επιβιώσει. Και όμως σήμερα η εκπαίδευση ακολουθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο για τη διαμόρφωση του μελλοντικού ανθρώπου. Δεν ενδιαφέρεται να δημιουργήσει ελεύθερα μυαλά. Μέσα στο κοινωνικό πρότυπο που έχει επικρατήσει παντού πλέον σε όλες τις χώρες του σημερινού κόσμου, ενδιαφέρεται μόνο να βγάλει εργάτες και υπαλλήλους που θα βγάζουν τις δουλειές. Από τους διευθυντές μέχρι τους απλούς εργάτες, όλοι πρέπει να ξέρουν να εκτελούν μόνο αυτό το οποίο τους ανατίθεται, και να δίνουν όλη τους την ενέργεια αποκλειστικά σε αυτό, σαν χωριστά γρανάζια της κοινωνικής μηχανής.
Όποιος σκέφτεται διαφορετικά, όποιος διαταράσσει την συμβατική τυπική νοημοσύνη, όποιος δεν υποταχθεί στους προκαθορισμένους κοινωνικούς αυτοματισμούς, το σύγχρονο κοινωνικό σύστημα θα τον χαρακτηρίσει ως ανόητο και ανεπιθύμητο. Ο τρόπος χειρισμού των μαθητών στο σχολείο συνιστά μια επιτομή του τρόπου με τον οποίο η ίδια η κοινωνία προετοιμάζει την κοινωνική αποξένωση του ανθρώπου. Η κοινωνία μαντρώνει τα παιδιά σε τέσσερις τοίχους και απαιτεί να παρακολουθούν σιωπηλά και παθητικά. Ποια; Τα παιδιά, που αυτό που έχουν μέσα τους είναι μια τεράστια δύναμη για κίνηση, μια ατιθάσευτη ορμή για τη ζωή. Και τα παιδιά που υποφέρουν περισσότερο είναι ακριβώς εκείνα που έχουν την ισχυρότερη ορμή της ζωής. Ορμή για παιχνίδι, ορμή για πειραματισμό, ορμή για ταξίδι, ορμή για εμπειρίες, ορμή για όνειρα, ορμή να γνωρίσουν τον κόσμο. Ορμή να μαθητεύσουν στο σχολείο της ζωής. Ορμή να βρίσκουν ανθρώπους για να κάνουν συνέχεια ερωτήσεις. Τα παιδιά, που έχουν μέσα τους όλη τη δύναμη και τη σοφία της ζωής, εμείς τα μαντρώνουμε στους τέσσερις τοίχους. Αυτά τα παιδιά που θα έπρεπε στο σχολείο της ζωής να παίρνουν παντού άριστα, αυτά είναι τα παιδιά που έχουν στο σχολείο τους χειρότερους βαθμούς.
Δεν ευθύνονται τα παιδιά μας για τους κακούς βαθμούς τους. Τους βαθμούς αυτούς τούς δίνει το σύστημα. Αυτό το σύστημα που εμείς οι μεγάλοι έχουμε φτιάξει. Οι δάσκαλοι, κάνοντας τη δουλειά τους, είναι υποχρεωμένοι να μάθουν στα παιδιά αυτά που πρέπει να τους μάθουν. Κάποιοι δάσκαλοι, σκεφτόμενοι πιο ανοιχτά, προσπαθούν να μάθουν στα παιδιά πράγματα και θαύματα του κόσμου εκτός της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όμως είτε τους απαγορεύεται είτε μπαίνουν σε ένα δρόμο με άπειρα εμπόδια. Οι επιπτώσεις στο νέο άνθρωπο, και στον έφηβο στη συνέχεια, μπορεί να είναι ολέθριες. Το παιδί που θα αποτύχει επανειλημμένα στα τεστ και εξετάσεις που υπακούν στην ίδια λογική, αρχίζει να αποξενώνεται. Αρνούμενο το συλλογικό πλαίσιο, αποτραβιέται στον εαυτό του. Αποξενώνεται όχι μόνο από το σχολείο, αλλά στη συνέχεια κάνοντας τις αναγωγές του αποξενώνεται και από το σύστημα ολόκληρο, γιατί αρχίζει να το βλέπει ως εχθρό. Κι εκεί αρχίζει η επικίνδυνη αντικοινωνική κατηφόρα για έναν έφηβο, που μπορεί να τον συνοδεύσει σε όλη του τη ζωή. Έξω από την πόρτα του σχολείου περιμένουν στη γωνία, οι αλητοπαρέες, τα τσιγάρα, το αλκοόλ, οι ουσίες, οι συμμορίες κλπ. κλπ. και όλες οι φθοροποιές παθολογίες της σύγχρονης αστικής κοινωνίας. Το άτομο που αποτραβιέται στον εαυτό του σε νεαρή ηλικία θα έχει πάντα μέσα του την αδιαφορία για τους άλλους. Κι εκεί αρχίζει η χειρότερη μορφή της εσωστρέφειας, το σαράκι του ατομισμού που τρώει τα σπλάχνα της κοινωνίας. Η κοινωνική αποξένωση. Η οποία πάντα εξ ορισμού συνδέεται με την αποξένωση από τον εαυτό. Αυτά τα δυο πάνε αντάμα.
Μια "σωστή" κοινωνία θα ήταν μια κοινωνία που ενισχύει την προσωπική αξία και τη δημιουργική διαφορετικότητα. Η σημερινή κοινωνία είναι τέτοια; Κάθε άλλο. Όλα τα δεδομένα δείχνουν το ακριβώς ανάποδο. Όταν η κοινωνία ελέγχεται και χειραγωγείται, δεν δίνει περιθώρια στην ατομική έκφραση και στην διαφορετικότητα της νοημοσύνης. Οι χειραγωγοί δεν επιθυμούν την εμφάνιση νέων ανταγωνιστών, παρά μόνο την παραγωγή εργατών και υπαλλήλων, που το μόνο που θα ξέρουν είναι να κάνουν τη δουλειά τους. Οι σύγχρονες εξουσιαστικές κοινωνίες καταπιέζουν κάθε δημιουργική προσπάθεια που θα μπορούσε να απειλήσει την υπάρχουσα κοινωνική δομή που τους εξυπηρετεί. Πρόκειται για ένα κοινωνικό πρόβλημα, που πρέπει να αναλυθεί και να ανασυντεθεί με κοινωνικούς όρους, για να αντιμετωπίσουμε τις σύγχρονες προκλήσεις που υπονομεύουν τις συλλογικές κατακτήσεις εκ των έσω και μάς φέρνουν σε μια όλο και χειρότερη κατάσταση κοινωνικής αναρχίας. Αυτά βεβαίως για όσους δεν επαναπαύονται και δεν υποκύπτουν στο καθιερωμένο αφήγημα αλλά θέλουν να βλέπουν την πραγματικότητα.
