Ο Αστικός Κήπος

Τι είναι

Ο αστικός κήπος είναι μια διαδικασία παραγωγής τροφής σε αστικό/περιαστικό (και όχι μόνο) περιβάλλον, που γίνεται συλλογικά από ομάδα ατόμων/οικογενειών που συνεργάζονται στην καλλιέργεια λαχανικών/φρούτων. Στο σύντομο αυτό σημείωμα εξετάζονται οι βασικές αρχές και δυνατότητες του αστικού κήπου.

Ένας κήπος μπορεί να γίνει σε οποιοδήποτε μέρος, ακόμα και μέσα σε πόλη, από τη στιγμή που θα εξασφαλίσουμε τις προϋποθέσεις για να έχουμε υγιή φυτά. Γενικά οι συνθήκες που χρειάζεται ένα φυτό είναι τέσσερις συγκεκριμένοι παράγοντες που καθορίζουν την ανάπτυξη και παραγωγικότητά του:

1. σπόρος,
2. έδαφος,
3. νερό,
4. ήλιος.

Για έναν πετυχημένο λαχανόκηπο, πρέπει να εξασφαλιστούν αυτές τις τέσσερις συνθήκες.

• Αρχίζουμε από τον σπόρο, το βασικό γενετικό υλικό. Το πρώτο και σημαντικό. Τα φυτά είναι προϊόντα φυσικής εξέλιξης και επιλογής, σε συνδυασμό με την τεχνητή επιλογή που έχει κάνει ιστορικά ο άνθρωπος ώστε να διαλέγει τα καλύτερα άτομα του είδους για να κρατά σπόρο από τη μια χρονιά στην επόμενη. Βρίσκουμε παραδοσιακούς σπόρους/ποικιλίες, κατάλληλες για περιβαλλοντικές συνθήκες (κλίμα) παρόμοιες με αυτές στο δικό μας τόπο. Γενικά οι ποικιλίες αυτές, μέσα από τη διαχρονική αυστηρή επιλογή, έχουν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις ασθένειες και άλλους στρεσογόνους για τα φυτά παράγοντες, σε σύγκριση με αυτές των υβριδίων του εμπορίου που προσανατολίζονται προς την άμεση παραγωγικότητα, δηλ. την εμφάνιση, το μέγεθος και τον όγκο παραγωγής και είναι ευαίσθητες και απαιτούν υποστήριξη σε ειδικό έδαφος και χημεία. Επίσης στις παραδοσιακές ποικιλίες διατηρείται στο ακέραιο η γονιμότητα του σπόρου, ενώ στα λεγόμενα “υβρίδια” η γονιμότητα της επόμενης γενιάς υποβαθμίζεται, με αποτέλεσμα να είναι επισφαλές να κρατήσουμε σπόρο. Δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο να βρούμε τέτοιους σπόρους σήμερα, καθώς υπάρχουν και άτομα και συλλογικές προσπάθειες, και γίνονται και ετήσιες γιορτές ανταλλαγής σπόρων στην Ελλάδα όπου βρίσκουμε παραδοσιακές ποικιλίες σε όλα τα είδη φυτών.

• Το έδαφος είναι το υπόστρωμα της καλλιέργειας πάνω στο οποίο αναπτύσσονται τα φυτά. Επειδή σε μία πόλη προφανώς δεν είναι εύκολο να βρούμε καλό έδαφος -ή αν το βρούμε έτοιμο θα το πληρώσουμε και ίσως η διαδικασία παύει να είναι οικονομικά συμφέρουσα-, το φτιάχνουμε εμείς. Η διαδικασία είναι συγκεκριμένη και ονομάζεται κομποστοποίηση. Είναι ο ελεγχόμενος τρόπος παραγωγής του υποστρώματος καλλιέργειας, που μάς δίνει το "κομπόστ", το τελικό προϊόν πάνω στο οποίο θα φυτέψουμε για να αναπτύξουμε υγιή και παραγωγικά φυτά. Οι πρώτες ύλες που χρειαζόμαστε για να κάνουμε κομπόστ είναι σχετικά εύκολο να βρεθούν ακόμα και στο αστικό περιβάλλον, και η παραγωγή του μπορεί να γίνει σε σχετικά μικρούς εξωτερικούς χώρους.

• Το νερό σε όλες τις αστικές περιοχές χλωριώνεται υποχρεωτικά από τη νομοθεσία, όμως και αυτό αντιμετωπίζεται. Το χλώριο σκοτώνει τα μικρόβια, πράγμα που κάνει ζημιά στο έδαφος, γιατί αυτό σιγά-σιγά υποβαθμίζει τη γονιμότητά του. Το έδαφος δεν είναι ουδέτερο μηχανικό υπόστρωμα, είναι ένα βιολογικό σύστημα που περιέχει ασύλληπτους αριθμούς μικροβίων που επιτελούν πολλές βιολογικές λειτουργίες. Το πρόβλημα αντιμετωπίζεται εύκολα, αφήνοντας το νερό για 2 ημέρες σε ανοικτή δεξαμενή οπότε το χλώριο εξατμίζεται. Το άλλο θέμα που λαμβάνουμε υπόψη με το νερό είναι η σκληρότητα, αλλά αυτό σπανίως αποτελεί πρόβλημα για την άρδευση φυτών -μόνο για την ανθρώπινη κατανάλωση- καθώς τα όρια για καλλιέργεια είναι πολύ μεγαλύτερα.

• Ο ήλιος δίνει την ενέργεια ώστε ένα φυτό να αναπτυχθεί. Οι ανάγκες κάθε φυτού είναι διαφορετικές, και έχει σημασία η θέση των φυτών στην οργάνωση του κήπου. Κάποια φυτά μπορούν να αναπτυχθούν και σε σχετική σκιά ανάμεσα σε κτίρια, όμως κάποια άλλα θέλουν ανοιχτό χώρο για έκθεση στον ήλιο πολλές ώρες την ημέρα, ή κάποια άλλα θέλουν σκίαση στους έντονους καλοκαιρινούς καύσωνες. Το πρόβλημα αυτό αντιμετωπίζεται με δύο τρόπους: α) με κινητά φυτά, δηλαδή σε δοχεία που μπορούν να μετακινούνται, και β) με την αρχή της συλλογικότητας στην οργάνωση του χώρου, όπως εξηγείται παρακάτω.

Η κομποστοποίηση

Πρόκειται για το πιο “δυνατό χαρτί” στα χέρια του καλλιεργητή. Η παραγωγή υγιούς εδάφους είναι το σημαντικότερο για να πάρουμε νόστιμα και θρεπτικά λαχανικά. Χρειάζεται κατάλληλος εξωτερικός χώρος όπου θα γίνεται το χώνεμα των υλικών, και στη συνέχεια η εξεύρεση και επεξεργασία των υλικών. Συνήθη οργανικά υλικά που μπορούν να βρεθούν σε ένα αστικό ή περιαστικό περιβάλλον για την παραγωγή κομπόστ είναι:

• Φυτική θρυμματισμένη ύλη. Συνήθως μπορεί να βρεθεί σε μεγάλες ποσότητες από κλαδέματα σε κτήματα, κήπους, αστικό πράσινο. Κάθε οργανική φυτική ύλη σχεδόν είναι κατάλληλη, μετά από θρυμματισμό με ειδικά μηχανήματα που ονομάζονται θρυμματιστές" ή "κλαδοτεμαχιστές".
• Καθημερινά οργανικά απορρίμματα κουζίνας. Φυτικές ύλες, κατακάθια καφέ τσαγιού, τσόφλια αβγών, κλπ.. Αποφεύγουμε ζωϊκά υλικά, ψωμιά κλπ. επειδή δεν θέλουμε το κομπόστ να προσελκύει τρωκτικά και άλλα ζώα. Η ανάμειξη αυτών των υλικών με τη θρυμματισμένη φυτική ύλη εξαφανίζει τις δυσάρεστες μυρωδιές, πράγμα που έχει σημασία για το αστικό περιβάλλον όπου τα οργανικά υλικά βρωμίζουν μέσα στους κάδους. Η ανάμειξη αποτρέπει τις σηπτικές συνθήκες και τους αναερόβιους μικροοργανισμούς, ενώ μετατρέπει την ενεργή οργανική ουσία και τη δεσμεύει μέσα στο υλικό ως θρεπτική αξία για τα φυτά.
• Πριονίδι/ροκανίδι από ξύλο.
• Στάχτη από ξύλα.
• Κοπριά/κουτσουλιά από εκτρεφόμενα ζώα ή πουλερικά, είναι σημαντική αν μπορεί να βρεθεί, δίνει "δύναμη" και θρεπτικότητα στο κομπόστ.

Αυτά είναι πέντε συνήθη υλικά, που ανακατεύονται και αφήνονται να "χωνέψουν" μαζί. Πρέπει ο χώρος αυτής της εργασίας να είναι σε μέρος μακριά από δρόμους μεγάλης κυκλοφορίας ή άλλους χώρους ρύπανσης, και να προστατεύεται από εισβολείς τετράποδους και δίποδους. Ταυτόχρονα έχουμε "με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια", γλιτώνουμε από απορρίμματα εξουδετερώνοντας οσμές και βρωμιές αλλά και παίρνουμε υγιές γόνιμο έδαφος για να παράγουμε πρώτης ποιότητας τρόφιμα. Το παραγόμενο κομπόστ μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάθε είδους φυτά, λαχανικά, βότανα, λουλούδια.

Η αρχή της συλλογικότητας

Κυριολεκτώντας, ένας κήπος δεν είναι εύκολη υπόθεση που γίνεται σε σύντομο χρόνο. Θέλει αρκετή δουλειά σε καθημερινή βάση. Βεβαίως πρόκειται για μια εξαιρετικά υγιεινή και θεραπευτική φυσική δραστηριότητα, κυρίως για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Πρέπει να είσαι παρών και να φροντίζεις πολλά. Να βρεις σπόρους, να κάνεις φυτώρια, να τα ποτίζεις να μη ξεραθούν, να ετοιμάζεις το έδαφος, να φυτεύεις, να σκαλίζεις, να ποτίζεις, να κουβαλάς, να... να... να..., μια ατέρμονη ενασχόληση για χίλιαδυο πράγματα κάθε μέρα. Φυσικά πρόκειται για άκρως δημιουργική ενασχόληση, απόλυτα ικανοποιητική και ευχάριστη, ιδιαίτερα ωφέλιμη για την υγεία και για την καθημερινή άσκηση και για τα εξαιρετικά προϊόντα που παράγει. Όμως αντικειμενικά οι απαιτήσεις είναι πολλές και πρέπει να είσαι καλός σε όλες, αν έστω σε μία από αυτές αποτύχεις όλη η δουλειά σου θα πάει στράφι. Αυτός είναι ο πραγματικός λόγος που στην πράξη λίγοι άνθρωποι έχουν ένα πετυχημένο κήπο, καθώς οι περισσότεροι αρχίζουν με όρεξη αλλά στην πορεία απογοητεύονται από τις περιστασιακές αποτυχίες. Οι οποίες αποτυχίες θα είναι αναπόφευκτες, καθώς οι λόγοι για τους οποίους ένα φυτό δεν θα πάει καλά μπορούν να είναι πολλοί. Εδώ λοιπόν τώρα μπαίνει στην εξίσωση η συλλογικότητα. Το έχει αποδείξει και η επιστήμη, ότι σε σύνθετα καθήκοντα ο άνθρωπος πετυχαίνει καλύτερα όταν δεν τα αναλαμβάνει μόνος αλλά συνεργάζεται με άλλους. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές ικανότητες και η αδυναμία του ενός συμπληρώνεται με την δύναμη του άλλου. Μερικά παραδείγματα:

-Σημαντικό θέμα στον κήπο είναι η ανάγκη καθημερινής παρουσίας (πότισμα κλπ.), οπότε για αυτούς που συχνά ταξιδεύουν κάποιοι άλλοι μπορούν να πηγαίνουν στον κήπο όταν λείπουν.

-Αυτοί που δεν έχουν ανοιχτούς χώρους για την καλλιέργεια μπορούν να συνεισφέρουν με άλλους τρόπους, π.χ. ετοιμάζοντας τα φυτώρια.

-Τα οργανικά υπολείμματα κουζίνας αντί να καταλήγουν στους κάδους σκουπιδιών και να βρωμίζουν τη γειτονιά, πηγαίνουν σε κάδους προετοιμασίας υλικού που θα μπει στο κομπόστ. Με ανάμειξη με χώμα (στρώσεις) εξαφανίζονται οι μυρωδιές, και όλη η γειτονιά συνεισφέρει στην παραγωγή χρήσιμου κομπόστ.

-Κάποιοι που έχουν τεχνική ικανότητα χειρίζονται θρυμματιστές, άλλοι κάνουν την κομποστοποίηση, σε άλλους αρέσει η περιποίηση των φυτών, άλλοι που έχουν μεταφορικό μέσο μεταφέρουν υλικά, άλλοι για την σποροπαραγωγή αποξηραίνουν και ετοιμάζουν σπόρους, ο καθένας με την ευχαρίστησή του και τη δυνατότητά του.

-Ανοίγει η χωρική οργάνωση και συμμετέχουν και αυτοί που δεν έχουν χώρο, δεν χρειάζεται ο κήπος να είναι σε μεγάλο ενιαίο χώρο αλλά διαφορετικοί μικροί ελεύθεροι χώροι μπορούν να αξιοποιηθούν, το κάθε μέρος με τα δικά του χαρακτηριστικά (βλάστηση, σκίαση, νερό, κλπ.). Επίσης κάποια φυτά δεν χρειάζονται γη, μπορούν να γίνουν σε δοχεία σε μπαλκόνια και ταράτσες κτιρίων.

Με τη συνεισφορά της γειτονιάς, πέρα από τα εξαιρετικής ποιότητας λαχανικά που παράγουμε, προάγεται η συνεργασία, η συλλογικότητα, η κοινωνικότητα, η αλληλεγγύη, και βελτιώνεται η γειτονιά και η πόλη μας.